Праваабаронца з Маладэчна Аляксей Хвосцік: “Двойчы ў маёй практыцы дзяржава аднаўляла парушаныя правы”

Аляксей Хвосцік пачаў свой шлях з працы ў сакрэтным канструктарскім бюро, якое стварала балістычныя ракеты, а ў 90-я гады рэзка памяняў прафесію: з радыёінжынераў перайшоў у юрысты.

Тады ж, на заранку незалежнасці Беларусі, Аляксей Хвосцік прыйшоў і ў праваабарону. Яго звароты ў Камітэт па правах чалавека ААН давалі плён: беларуская дзяржава двойчы аднавіла парушанае права.

 

Беларускі дом правоў чалавека імя Барыса Звозскава працягвае інтэрвію з праваабаронцамі, выпускнікамі адукацыйных праектаў праграмы Беларускага дома правоў чалавека імя Барыса Звозскава «Міжнароднае права для абароны грамадскіх інтарэсаў у Беларусі» (скарочана – ILIABy, ад англ. «International Law in Advocacy in Belarus»), у прыватнасці, праекта «Міжнародныя стандарты – у нацыянальную практыку» (скарочана – BISH, ад англ. Bring International Standards Home”).

 

ХАІ, ракета “Сатана” і горад Міас

Першую вышэйшую адукацыю маладэчанскі праваабаронца атрымаў у Харкаве. Яго спецыяльнасць не была нават аддалена звязаная з юрыспрудэнцыяй і правам:

– Я скончыў Харкаўскі авіяцыйны інстытут, радыёфакультэт. Два такіх крутых інстытуты былі ў Саюзе: МАІ ў Маскве і мой, ХАІ, у Харкаве. Пасля заканчэння я працаваў на Урале ў горадзе Міас. Цяпер сакрэту няма: там было галоўнае канструктарскае бюро па распрацоўцы ракет. Я ўдзельнічаў у распрацоўцы ракеты, якую амерыканцы называлі “Сатана”. Працаваў я там маладым спецыялістам; збольшага, пераводзіў у мікраэлектроніку ўсё, што ў іх было на кабялях. Міас – цікавы горад: два горныя хрыбеты, паміж імі – даліна; горад даўжынёй больш за 50 кіламетраў, а ў шырыню – адна, дзьве, тры, максімум – чатыры вуліцы. Тэмпература зімой там – 33 градусы, і вецер – як у аэрадынамічнай трубе: ці з аднаго, ці з іншага боку дзьме. Дачка крыху хварэла, і вырашылі з’ехаць ва Украіну. Там я папрацаваў па спецыяльнасці я гадоў дзесяць, а потым так здарылася, што я скасаваў шлюб. Пакінуў жонцы кватэру і вырашыў зноў шукаць працу па радыё-спецыяльнасці. Аб’ехаў Украіну, Малдову і заехаў у Беларусь. Прыехаў у Маладэчна на завод “Спутнік”, зайшоў у аддзел кадраў, а там кажуць: “Ну дык заўтра і выходзь на працу!” Так, недзе з году 1984, я пачаў працаваць на радыёзаводзе.

 

“Атрымаў другую вышэйшую адукацыю, цяпер ужо юрыдычную”

Упершыню з патрэбай абараніць людзей з дапамогай права Аляксей Хвосцік сутыкнуўся менавіта на радыёзаводзе:

– Бывала, што маіх супрацоўнікаў каралі, іншым разам і незаслужана; даводзілася дапамагаць. І ўжо тады я някепска ведаў працоўнае заканадаўства, шмат чытаў адпаведнай літаратуры. А потым разваліўся Савецкі саюз. Бачу, што радыёінжынеры хутка будуць не патрэбныя. А я назапасіў крыху грошай. Думаю: куды іх выдаткаваць? Ідзеш з працы, а паўсюль – чэргі, люзді нешта купляюць, а я не меў часу стаяць у чэргах, я ж быў на працы. І вось я прачытаў у газеце, што ў Мінску адкрываецца БІП – Беларускі інстытут правазнаўства, і прымаюць туды з вышэйшай адукацыяй адразу на трэці курс. Я ўклаў грошы ў адукацыю і пачаў вучыцца. Потым, калі Лукашэнка прыйшоў да ўлады, то давялося і за першы курс здаць іспыты, і за другі, і палітэканомію, і замежную мову – цалкам атрымаў другую вышэйшую адукацыю, цяпер ужо юрыдычную.

 

“У першым туры я быў абраны”

Аляксей Хвосцік распавядае, што на самым заранку станаўлення незалежнасці Рэспублікі Беларусь выбары ў саветы – Вярхоўны, абласны, мясцовыя – адбываліся адначасова:

– Мы нашым працоўным калектывам вылучалі прадстаўнікоў у Маладэчанскі раённы савет. І адзін мой калега кажа: “А што мы толькі ў раённы? Давайце вылучым Аляксея ў абласны савет!” Вось так у першым туры я быў абраны і стаў дэпутатам Мінскага гарадскога савета.

– Тады дэпутацкая дзейнасць была не такая, як цяпер, а сур’ёзная: людзі прыходзілі, я ім дапамагаў. У інтэрнаце радыёзавода “Спутнік” быў пакой, называўся “Беларуская хатка”; прыемны пакой, там усё было аздоблена ў беларускім нацыянальным стылі. Ад гэтага пакою я браў на вахце ключ і праводзіў сустрэчы з людзьмі як дэпутат. Пытанні ў людзей былі рознымі: і аб працоўным праве, і жыллёвыя пытанні; а таксама прыходзілі з праблемамі, дзе некага незаконна асудзілі, некага збіла міліцыя… Даводзілася дапамагаць. Міліцыя часцей за ўсё выбачалася, нават спрабавалі заплаціць грошы пацярпелым людзям.

“Першы ў Маладэчне стаў сябрам БХК”

– У маё быццё дэпутатам я ўжо знаходзіўся недзе побач з праваабаронай. А потым, калі я ўжо атрымаў юрыдычную адукацыю, звольніўся з завода «Спутнік», мяне паклікаў да сябе працаваць юрысконсультам Мікалай Гаўрылавіч Івашкевіч – дырэктар на «Маладэчнажалезабетоне». Сам дырэктар быў вельмі актыўны; аднойчы прыехаў са сталіцы і кажа мне: «Аляксей! Утвараецца такая праваабарончая арганізацыя ў Беларусі: Беларускі Хельсінкскі камітэт. Яго арганізуе Таццяна Процька». Даў мне тэлефон; я сазваніўся, прыехаў у Мінск – і першы ў Маладэчна стаў сябрам БХК. У той час праваабарончы рух Беларусі бурліва развіваўся. І калі ўтварыўся праваабарончы цэнтр «Вясна», то я паралельна ўдзельнічаў у рабоце і гэтай арганізацыі. А потым практычна цалкам перайшоў да супрацы з «Вясной».

Аляксей Хвосцік стаў выпускніком самага першага набору на курс «Brings International Standards Home»:

– Навучанне на курсе BISH арганізавалі Людміла Ульяшына і Барыс Ігаравіч Звозскаў, з якім я да таго быў ужо гадоў дзесяць знаёмы. Здаецца, менавіта ад яго я і даведаўся пра вучобу. Даслаў сваё рэзюмэ – і быў залічаны. Навучанне на курсе вельмі падабалася. Нам давалі той матэрыял, які не даюць студэнтам юрыдычныя ВНУ ў Беларусі. І да сёння ў вышэйшай юрыдычнай адукацыі ў нашай краіне адсутнічаюць тыя веды аб міжнародных дакументах, якія мы атрымалі на курсе BISH. Мала хто з адвакатаў, суддзяў, супрацоўнікаў праваахоўных органаў арыентуецца ў міжнародным праве правоў чалавека.

– Гэтае навучанне падштурхнула мяне і далей займацца праваабаронай. Ды й увогуле, большасць тых, хто прайшоў навучанне на курсе BISH, засталіся ў праваабароне і дагэтуль, і вельмі плённа працуюць. Мае аднагрупнікі – а мы склалі першы выпуск BISH – гэта і Леанід Судаленка, якога ведае, напэўна, уся Беларусь і ўвесь Камітэт па правах чалавека ААН. Гэта і праваабаронцы з Віцебска Павел Левінаў, Леанід Свецік

Пра Барыса Ігаравіча, па словах Аляксея Хвосціка, можна доўга распавядаць:

– Першы раз мы сустрэліся з ім, калі ён прыехаў у Маладэчна са сваімі паплечнікамі, былымі следчымі, і яны ладзілі навучанне, як паводзіцца, калі чалавека выклікаюць праваахоўныя органы, як змагацца за свае правы… Гэты семінар стаў адкрыццём. Бо ў гэтых пытаннях ніхто збольшага не цяміў. І пасля семінару мы з Барысам Ігаравічам часта сустракаліся, гутарылі па тэлефоне…

Аляксей Хвосцік у падрабязнасцях памятае справы, у якіх удзельнічаў Барыс Ігаравіч, абараняючы людзей:

– Гэта было годзе ў 2002. Есць ў Астраўцы такі Іван Фёдаравіч Крук. У адной жанчыны зніклі залатыя ўпрыгожванні. Міліцыя часцей за ўсё як працуе? Калі на прыкмеце ёсць нехта з былых вязняў, пачынаюць іх апрацоўваць, пакуль не прызнаюцца. І вось затрымалі аднога былога асуджанага, пагрузілі ў машыну, вывезлі ў лес – а быў месяц люты! – распранулі, вопратку забралі, і скотчам прыматалі да дрэва. І з’ехалі. У чалавека атрымалася вызваліцца; ён прыбег у бліжэйшую вёску, пагрукаў у акно, яму нейкая жанчына дала стары спартовы касцюм… І аб гэтым учынку міліцыянтаў згаданы Крук склаў зварот у Генеральную пракуратуру. У той час, як я памятаю, начальнікам міліцыі быў чалавек з прозвічшам Кабрынец. І гэты Кабрынец, каб унікнуць пакарання, напісаў пазоў у суд на Крука аб абароне годнасці. Першае рашэнне суду абавязала Крука выплаціць, на той час, 500 тысяч, а таксама судовыя выдаткі на 143 тысячы рублёў. Да справы падключыўся Звозскаў; мы доўга змагаліся. І ў рэшце рэшт Гродненскі абласны суд спыніў гэтую справу. Начальніку міліцыі Кабрынцу давялося звольніцца, з’ехаць працаваць у іншае месца…

– Рэдка сустрэнеш чалавека больш годнага і справядлівага за Барыса Ігаравіча. Думаю, ніводны знаёмы з ім чалавек не запярэчыць. Шкада, што ён так рана сыйшоў, не ў час. Але цяпер Беларускі дом правоў чалавека носіць яго імя.

 

“Праз падатковую вярнулі сплочаны штраф”

Працаваць з міжнароднымі механізмамі маладэчанскі праваабаронца пачаў яшчэ да свайго навучання ў Беларускім доме правоў чалавека:

– У мяне яшчэ да вучобы на курсе BISH былі выйграныя справы ў Камітэце па правах чалавека ААН. Першым быў зварот у КПЧ па справе Алеся Капуцкага з Маладэчна. У 2000 годзе апазіцыя абвясціла байкот выбараў; Капуцкі ішоў недзе каля рынку і абвестку на слуп наляпіў: “Байкот!” А тут выходзяць два супрацоўнікі міліцыі, Капуцкага – у аддзяленне, загадалі прыйсці на наступны дзень. Ён праспаў, і рашэнне вынеслі без яго. А ў той час, паводле старога адміністратыўнага кодэксу, калі рашэнне вынеслі без абвінавачанага, то рашэнне мусіць быць скасаваным. Мы прайшлі ўсе інстацыі, дайшлі да Вярхоўнага суду – ніхто не скасаваў. Скіравалі зварот у КПЧ, і калі Камітэт скіраваў зварот у Міністэрства замежных справаў Беларусі, то МЗС перанакіраваў гэты зварот у Вярхоўны суд. І старшыня Вярхоўнага суду скасаваў усе пастановы і прызнаў Алеся Капуцкага невінаватым. Звярнуліся ў суд аб вяртанні штрафу, і праз падатковую вярнулі і сплочаны штраф.

Пра наступны зварот Хвосціка у КПЧ ААН – калі беларуская дзяржава аднавіла парушанае права нават на этапе камунікацый – распавядаў у сваёй гутарцы з БДПЧ праваабаронца з Вілейкі Ўладзімір Малярчук:

– У Беларусі на пачатку нулявых гадоў адбыліся гвалтоўныя знікненні людзей: Юрыя Захаранкі, Віктара Ганчара і іншых, і ў Мінску пачаліся акцыі пратэсту: людзі выходзілі з партрэтамі зніклых. Гэтых людзей каралі. Такая самая акцыя адбылася ў Вілейцы. Удзельнікам прысудзілі штрафы. Адным з іх быў вілейскі праваабаронца Уладзімір Малярчук, які звярнуўся да мяне. Мы прайшлі ўсе інстацыі, а потым звярнуліся ў КПЧ ААН, і Камітэт таксама звярнуўся ў МЗС Беларусі – тады яшчэ была такая практыка. Цяпер улады не рэагуюць на падобныя звароты. А тады з МЗС прыйшоў зварот да Старшыні Вярхоўнага суду, і той сваёй пастановай скасаваў гэтыя штрафы. І пасля гэтага амаль два гады людзей не маглі пакараць за такія самыя пікеты, бо мы стварылі прэцэдэнт: пастанову Старшыні Вярхоўнага суду, што гэтыя дзеянні не падпадаюць пад адміністратыўнае пакаранне. Ну, канешне, пазней людзей пачалі проста выцясняць з пікетаў; ішлі супрацоўнікі міліцыі шыхтом і фізічна выцяснялі людзей…

Аляксей Хвосцік адзначае, што ў параўнанні з тымі часамі праваабарончая праца, прынамсі, яго асабістая, трансфармавалася:

– Цяпер, збольшага, людзі да мяне звяртаюцца па пытаннях аб працоўным праве, з жыллёвымі пытаннямі, з парушэннямі супрацоўнікаў міліцыі… Але апошнім часам крыху зменшылася колькасць такіх зваротаў. Не ведаю, з чым гэта звязана. Відаць, актыўнасць людзей таксама знізілася.

 

Ці варта працаваць з міжнароднымі механізмамі, калі дзяржава перастала рэагаваць на заключэнні Камітэту па правах чалавека ААН? Аляксей Хвосцік не сумняецца на гэты конт:

– Я прывёў два прыклады са сваёй практыкі, калі дзяржава аднаўляла парушаныя правы. А цяпер дзяржава ўзяла на ўзбраенне такую методыку: не рэагаваць увогуле на рашэнні КПЧ ААН і іх не прызнаваць; казаць, што тыя «носяць рэкамендацыйны характар», што выконваць іх не абавязаны і санкцый за гэта ніякіх няма. А я мяркую, што трэба карыстацца і магчымасцямі беларускага нацыянальнага права, і міжнароднага, і на ўсіх узроўнях абараняць правы чалавека. Ёсць такі філасофскі панятак аб тым, што колькасць пераходзіць у якасць. У КПЧ ужо больш за 200 рашенняў па зваротах ад грамадзян Рэспублікі Беларусь. А акрамя Камітэту па правах чалавека ёсць яшчэ і Рада па правах чалавека, якая можа разгледзець пытанне Беларусі, калі парушэнняў правоў чалавека шмат, а ўлады не рэагуюць. Рашэнні гэтага органу могуць мець наступствы для беларускіх уладаў у выглядзе новых санкцый і абмежаванняў. Беларускім праваабаронцам трэба не спыняцца ў сваёй справе.

Гутарыла Яўгенія Стрыжак
спецыяльна для Беларускага дому правоў чалавека імя Барыса Звозскава

Іншыя інтэрвію з беларускімі праваабаронцамі:
Уладзімір Малярчук: «Я вывучаў не абавязкі, а правы і свабоды»
Таццяна Агеева: «BISH – гэта лепшае, што здарылася са мной пасля пазбаўлення ліцэнзіі»
Алег Мацкевіч: «Я разумею, што мала шанцаў, іх амаль няма… Але я буду працаваць далей»
Дзіна Шаўцова. Дваццаць гадоў на варце веравызнання
Васіль Завадскі: Ні пракурор, ні суд не могуць пазбавіць чалавека пачуцця ўласнай годнасці
Анатоль Папоў: “Няхай мой кабінет будзе домам правоў чалавека ў нашым горадзе”

Latest

September 17, 2019

Паролі, антывірусы, шыфраванне дыскаў: трэнінг Школы лічбавай бяспекі DSS375

У Беларускім доме правоў чалавека імя Барыса Звозскава ў верасні 2019 года адбыўся трэнінг лічбавай бяспекі для праваабаронцаў, грамадскіх актывістаў і незалежных журналістаў.

September 16, 2019

Much-needed reforms to Council of Europe reprisal mechanism

The Secretary General of the Council of Europe, Thorbjørn Jagland, has announced much-needed reforms to the human rights body’s “reprisal mechanism” – launched in May 2017 to ensure “human rights defenders… never face retribution for their principled stance.”

September 9, 2019

HRHF priorities at Human Rights Council 42

Gain insight into HRHF’s priorities alongside partners for the 42nd session of the United Nations Human Rights Council #HRC42. The Council session will run from 9-27 September 2019.